Yahudi İzmir, çalışmaları kentin çok ötesine uzanan hahamlar, yazarlar, müzisyenler ve hayırseverler yetiştirdi. Bu kısa tanıtımlar, o geniş tarihe ilk bir giriş sunuyor.
Hahamlar ve alimler
Haham Jozef Eskapa (1570-1662). 1620’den itibaren İzmir’de cemaat hayatını düzenleyen ve Shalom Sinagogu’na önderlik eden hahambaşı. Genç Sabetay Sevi’nin hocası olmuş, daha sonra onun kentten uzaklaştırılmasına öncülük etmiştir.
Haham Hayim Benveniste (1603-1673). Keneset ha-Gedolah’ın yazarı, önemli bir Sefarad derleyicisi; İzmir hahambaşılığında Eskapa’nın yerini almıştır.
Haham Aaron Lapapa (1604?-1667). İzmir’de haham ve halaha otoritesi; Sabetay Sevi’ye açıkça karşı çıkmıştır.
Haham Hayim Palaçi (1788-1868). 19. yüzyıl İzmir’inin en etkili hahamlarından biri; 1850’lerde hahambaşılığa atandı ve Sultan Abdülmecid tarafından onurlandırıldı. Hepsinin adında hayim sözcüğü geçen yetmiş iki kadar eser yazdı, bunların yirmi altısı basıldı; Rothschild ailesi ve Sir Moses Montefiore’un desteğiyle bir Yahudi hastanesinin kurulmasına katkıda bulundu.
Haham Abraham Palaçi (1809-1899). Hayim Palaçi’nin oğlu ve seçkin bir alim; lehine yürütülen kamusal bir kampanyanın ardından 1870’te İzmir hahambaşılığına atandı. Yaklaşık otuz yıl görev yaptı, İbranice ve Ladino’da çok sayıda eser kaleme aldı.
Cemaatin yazarları ve alimleri
Aaron de Yosef Hazan (1848-1931). Gazeteci ve yazar; İzmir’in en eski Ladino gazetelerinden biri olan La Buena Esperanza’nın kurucusu. Elli yıl öğretmenlik yaptı ve Judeo-Espanyol’da yazılmış ilk roman olduğu sıkça söylenen eseri kaleme aldı.
Abraham Galante (1873-1961). Tarihçi ve siyasetçi; İstanbul Üniversitesi’nde profesör ve Türkiye Yahudi tarihi araştırmacısı, Histoire des Juifs d’Anatolie’nin yazarı.
Müzik
İzak Algazi (1889-1950). Algazi Sinagogu’nun hazanı ve döneminin dini, din dışı ve klasik Türk müziğinin önemli bestecilerinden biri. 1933’te Türkiye’den ayrılmadan önce Dolmabahçe Sarayı’nda Atatürk’ün huzurunda icrada bulundu.
Dario Moreno (1921-1968). Şarkıcı ve oyuncu; Aydın’da David Arugete Moreno olarak doğdu, İzmir’in eski Yahudi mahallesinde büyüdü ve Fransa ile Latin Amerika’da ün kazandı. Karataş’ta, Tarihi Asansör’ün yakınındaki bir sokak onun adını taşıyor.
Hayırseverler
Nesim Levi Bayraklı (1849-1926). İş adamı ve hayırsever; 1907’de Tarihi Asansör’ü yaptırdı, Karataş Yahudi Hastanesi’ne vakıf bağışında bulundu ve büyümekte olan Karataş semtinde sinagogların inşasını destekledi.